Tín chỉ carbon trên sổ kế toán: Bên mua ghi một đằng, bên bán ghi một nẻo

Nguồn: ESG in Practice

Tác giả: Cẩm Chi

 

Năm 2023, Tesla công bố trong báo cáo thường niên gửi SEC một con số làm cả thị trường tài chính chú ý: 1,79 tỷ USD doanh thu từ việc bán tín chỉ điều tiết (regulatory credits). Số tiền này gần như là lợi nhuận thuần, vì chi phí tạo ra tín chỉ này đã được hấp thụ vào hoạt động sản xuất xe điện thông thường.

Cùng năm đó, ở phía bên kia Đại Tây Dương, Equinor – tập đoàn dầu khí Na Uy – ghi nhận chi phí mua hạn ngạch CO₂ trong khoản mục “chi phí hoạt động” của báo cáo kết quả kinh doanh, đồng thời trích lập nghĩa vụ nộp hạn ngạch theo giá thị trường tại ngày báo cáo.

Hai doanh nghiệp. Hai cách hạch toán hoàn toàn khác nhau. Cả hai đều đúng.

Đây chính là điểm mà nhiều người làm tài chính Việt Nam chưa nhận ra: tín chỉ carbon trên báo cáo tài chính có nhiều “khuôn mặt” khác nhau tùy vào vị trí của doanh nghiệp trong thị trường.

Bên bán: Khi tín chỉ carbon trở thành doanh thu

Bên bán tín chỉ carbon là các doanh nghiệp tạo ra tín chỉ – có thể là các dự án trồng rừng, biogas, năng lượng tái tạo, hoặc các nhà sản xuất phát thải thấp hơn mức được phân bổ (như Tesla với xe điện).

Đối với bên bán, câu chuyện kế toán tương đối thẳng thắn:

Khi tín chỉ được phát hành, doanh nghiệp ghi nhận một tài sản – có thể là hàng tồn kho (nếu giữ để bán) hoặc tài sản vô hình. Giá trị ghi nhận thường là chi phí đã bỏ ra để tạo ra tín chỉ đó: chi phí thẩm định, đăng ký dự án, đo đạc MRV (Measurement, Reporting, Verification), chi phí trồng rừng nếu là dự án A/R.

Khi bán tín chỉ, doanh nghiệp ghi nhận doanh thu – và đối ứng là giá vốn (carrying value của tín chỉ trên sổ).

Trường hợp Tesla minh họa rất rõ một vấn đề thú vị về trình bày (presentation) trên báo cáo. Ban đầu, Tesla gộp chungdoanh thu bán tín chỉ với doanh thu bán xe trong một dòng “Automotive revenues”. SEC – cơ quan quản lý chứng khoán Hoa Kỳ – đã yêu cầu Tesla giải thích vì sao làm như vậy. Lý do SEC quan tâm: doanh thu bán tín chỉ có bản chất kinh tế khác hẳn doanh thu bán xe. Nó phụ thuộc vào quy định, có thể biến động theo chính sách, và không phải hoạt động kinh doanh cốt lõi. Nhà đầu tư cần được thấy rõ con số này tách bạch để đánh giá đúng chất lượng lợi nhuận.

Sau cuộc trao đổi với SEC, từ năm 2021, Tesla bắt đầu trình bày một dòng riêng “Automotive regulatory credits” trong báo cáo kết quả kinh doanh. Quyết định nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn: nó cho nhà đầu tư thấy rõ Tesla đang kiếm bao nhiêu từ việc bán xe, và bao nhiêu từ việc “bán không khí sạch” cho các hãng khác.

Bài học cho doanh nghiệp Việt Nam đang phát triển dự án bán tín chỉ:

Nếu công ty bạn đang phát triển một dự án REDD+, một trang trại biogas, hoặc một nhà máy năng lượng tái tạo có thể tạo tín chỉ carbon để bán ra thị trường quốc tế, hãy chuẩn bị từ bây giờ cho ba câu hỏi mà CFO sẽ phải trả lời:

Thứ nhất, chi phí phát triển dự án có được vốn hóa thành tài sản, hay ghi nhận chi phí kỳ? Đây là một quyết định chính sách kế toán có tác động lớn đến lợi nhuận các năm đầu của dự án.

Thứ hai, thời điểm ghi nhận tài sản là khi nào? Tại lúc trồng cây? Lúc đo đạc hấp thụ carbon? Lúc tổ chức chứng nhận (Verra, Gold Standard, hoặc Bộ Tài nguyên Môi trường) cấp giấy? Mỗi lựa chọn cho ra một mô hình lợi nhuận khác nhau.

Thứ ba, doanh thu bán tín chỉ trình bày ở đâu trên P&L? Là doanh thu chính? Doanh thu khác? Thu nhập tài chính? Bài học Tesla cho thấy regulator có thể quan tâm và yêu cầu trình bày minh bạch hơn bạn nghĩ.

Bên mua: Khi tín chỉ carbon trở thành nghĩa vụ

Bên mua tín chỉ là các doanh nghiệp phát thải cần phải nộp lại hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải của mình, hoặc các doanh nghiệp muốn trung hòa carbon tự nguyện để thực hiện cam kết Net Zero.

Câu chuyện kế toán phức tạp hơn nhiều, vì có ba “mảnh ghép” cần xử lý đồng thời:

Mảnh ghép 1 – Tài sản: Khi mua tín chỉ, doanh nghiệp ghi nhận một tài sản vô hình theo giá gốc. Đơn giản.

Mảnh ghép 2 – Nghĩa vụ: Khi phát thải xảy ra trong kỳ, doanh nghiệp phát sinh nghĩa vụ phải nộp tín chỉ cho cơ quan quản lý. Đây là một provision theo IAS 37, đo lường theo “giá trị tốt nhất ước tính để thanh toán nghĩa vụ” – thường là giá thị trường của tín chỉ tại ngày báo cáo.

Mảnh ghép 3 – Chi phí: Khi tín chỉ được nộp để hoàn thành nghĩa vụ, tài sản được xóa khỏi sổ sách, đối ứng với một chi phí.

Vấn đề nảy sinh khi giá mua ban đầu khác với giá thị trường tại ngày báo cáo. Đây chính là vấn đề mà IFRIC 3 – chuẩn mực đầu tiên về kế toán carbon do IASB ban hành năm 2004 – từng cố gắng giải quyết, nhưng đã thất bại và bị rút lại chỉ sau 6 tháng. (Câu chuyện này tôi sẽ kể chi tiết ở bài tiếp theo.)

Equinor đưa ra một mô hình giải quyết tương đối tinh tế: tài sản ghi theo giá gốc, nghĩa vụ ghi theo giá thị trường, và chấp nhận sự không cân xứng (accounting mismatch) đó như một thực tế phải sống chung. Đây không phải mô hình hoàn hảo, nhưng là mô hình khả thi trong điều kiện thiếu chuẩn mực thống nhất.

Bài học cho doanh nghiệp Việt Nam sẽ tham gia ETS nội địa:

Theo Quyết định 232/QĐ-TTg năm 2025, Việt Nam sẽ vận hành thị trường carbon nội địa giai đoạn thí điểm 2025-2027, áp dụng cho các cơ sở phát thải lớn trong ngành nhiệt điện, xi măng, sắt thép. Các doanh nghiệp này sẽ vừa nhận hạn ngạch miễn phí, vừa có thể mua thêm trên thị trường nếu phát thải vượt mức.

Ba câu hỏi quan trọng các CFO nên đặt ra ngay từ bây giờ:

Thứ nhất, chính sách kế toán cho hạn ngạch nhận miễn phí là gì? Ghi nhận theo giá thị trường (với deferred income đối ứng theo IAS 20), hay ghi nhận tại giá trị bằng 0? Lựa chọn này tác động trực tiếp đến tổng tài sản và lợi nhuận của doanh nghiệp.

Thứ hai, provision cho nghĩa vụ phát thải được đo lường thế nào? Theo giá gốc của hạn ngạch sở hữu? Theo giá thị trường ngày báo cáo? Hay mô hình hybrid như Equinor?

Thứ ba, làm thế nào để giải thích cho hội đồng quản trị và nhà đầu tư về biến động P&L do giá carbon biến động? Đây không còn là vấn đề kỹ thuật kế toán – đây là vấn đề truyền thông tài chính.

Một câu chuyện chưa kết thúc

Việc cùng một “tấn CO₂” có thể trở thành doanh thu trên báo cáo của Tesla, và chi phí kèm provision trên báo cáo của Equinor, phản ánh một thực tế lớn hơn: kế toán carbon vẫn đang trong giai đoạn hình thành, và mỗi doanh nghiệp đang viết “luật chơi” của riêng mình trong khuôn khổ các chuẩn mực hiện có (IAS 38, IAS 37, IAS 20, IFRS 15).

IASB đang khởi động lại dự án Pollutant Pricing Mechanisms từ năm 2023, dự kiến có discussion paper trong giai đoạn 2025-2026. FASB tại Hoa Kỳ cũng đang xây dựng Topic 818 về Environmental Credits. Trong vòng 3-5 năm tới, có thể chúng ta sẽ có chuẩn mực thống nhất.

Còn ở Việt Nam? Bộ Tài chính chưa có hướng dẫn cụ thể. Các doanh nghiệp đang chuẩn bị tham gia thị trường carbon nội địa từ 2025 sẽ phải tự xây dựng chính sách kế toán dựa trên nguyên tắc chung của VAS, có tham chiếu IFRS.

Đây vừa là rủi ro – rủi ro phải restate khi có Thông tư hướng dẫn chính thức – vừa là cơ hội. Cơ hội cho các doanh nghiệp tiên phong xây dựng “carbon accounting capability” sớm, dẫn dắt thị trường thay vì chạy theo nó.

Lần tới, tôi sẽ kể chi tiết hơn về câu chuyện 1/3 tổng tài sản của các doanh nghiệp EU từng được ghi nhận ở giá trị bằng 0 – và những bài học rất cụ thể cho doanh nghiệp Việt Nam từ “tai nạn kế toán” đó. 

 

Nghèo đói là trường Đại học tốt nhất

 Nếu nghèo đói là trường đại học tốt nhất, thì tôi muốn nói rằng, người mẹ nông dân của tôi chính là người thầy giáo giỏi nhất của đời tôi'.

Câu chuyện về ý chí phấn đấu, vươn lên đầy hoài bão này đã thực sự lay động lòng người. Và hơn hết, đó còn là câu chuyện về đức hy sinh của người mẹ. Đã có rất nhiều website đăng tải lại câu chuyện cảm động mà tiến sĩ An Kim Bằng (Jinpeng An), người Trung Quốc, tốt nghiệp toán học tại Đại học Harvard, kể về người mẹ nghèo của mình.

Ngày 5/9/1997, là ngày tôi rời gia đình đi nhập học ở Đại học Bắc Kinh, khoa Toán. Ngọn khói bếp dài cất lên từ trên nóc ngôi nhà nông dân cũ nát gia đình tôi. Người mẹ chân tập tễnh của tôi đang nấu mì sợi cho tôi, những bột mì này có được nhờ mẹ đổi năm quả trứng gà cho hàng xóm, chân mẹ bị thương vì mấy hôm trước, để thêm tí tiền cho tôi nhập học, mẹ đẩy một xe chất đầy rau từ thôn ra thị trấn, trên đường bị trật chân.

Bưng bát mì, tôi đã khóc. Tôi buông đũa quỳ xuống đất, xoa nắn chỗ chân sưng phồng lên to hơn cả cái bánh bao của mẹ, nước mắt rơi xuống đất… Nhà tôi ở Thiên Tân, làng Đại Hữu Đới, huyện Vũ Thanh, tôi có một người mẹ tốt nhất thế gian tên là Lý Diệm Hà. Nhà tôi vô cùng nghèo khó.

Khi tôi ra đời, bà nội ngã bệnh ngay trên giường sưởi, tôi bốn tuổi, ông nội lại mắc bệnh hẹp khí quản và bán thân bất toại, những món nợ trong nhà lớn dần theo năm. Khi bảy tuổi, tôi được đi học, học phí là mẹ vay người khác. Tôi thường đi nhặt những mẩu bút chì bạn bè vứt đi, dùng dây buộc nó lên một cái que rồi viết tiếp, hoặc dùng một cái dây chun xoá sạch những cuốn vở bài tập đã viết, rồi viết lại lên đó. 

Mẹ thương tôi đến mức, cũng có lúc đi vay vài hào của hàng xóm để mua vở và bút chì cho tôi. Nhưng cũng có những khi mẹ vui vẻ, là khi bất kể bài kiểm tra nhỏ hay kỳ thi lớn, tôi luôn đứng đầu, toán thường được 100/100 điểm. Dưới sự khích lệ của mẹ, tôi càng học càng thấy ham thích. Tôi thực sự không hiểu trên đời còn có gì vui sướng hơn được học hành.

Chưa đi học lớp một tôi đã thông thạo cộng, trừ, nhân, chia và phân số, số phần trăm; khi học tiểu học tôi đã tự học để nắm vững Toán, Lý, Hoá của bậc trung học phổ thông. Khi lên trung học, thành phố Thiên Tân tổ chức kỳ thi vật lý của bậc trung học, tôi là đứa học trò nông thôn duy nhất của cả năm huyện ngoại thành Thiên Tân được giải, một trong ba người đỗ đầu. Tháng 6 năm đó, tôi được đặc cách vào thẳng trường Trung học số 1 danh tiếng của Thiên Tân, tôi vui sướng chạy như bay về nhà.

An Kim Bằng (ảnh phải) - Huy chương vàng Olympic Toán quốc tế (IMO) tại Argentina năm 97. 

Nào ngờ, khi tôi báo tin vui cho cả nhà, mặt bố mẹ chất chứa toàn những đau khổ; bà nội vừa mất nửa năm, ông nội đang gần kề cái chết, nhà tôi đã mắc nợ tới hơn mười nghìn Nhân dân tệ rồi. Tôi lặng lẽ quay về bàn học, nước mắt như mưa suốt một ngày. Đến tối, tôi nghe thấy ở ngoài nhà có tiếng ồn ào. Thì ra mẹ tôi đang định dắt con lừa con của nhà đi bán, cho tôi đi học, nhưng ba tôi không chịu. Tiếng ồn ào làm ông nội nghe thấy, ông đang bệnh nặng, trong lúc buồn bã ông đã lìa đời. Sau lễ an táng ông nội, nhà tôi lại mắc thêm vài nghìn tệ tiền nợ nữa.

Tôi không còn dám nhắc đến việc đi học nữa, tôi cất "Giấy báo nhập học" thật kỹ vào vỏ gối, hàng ngày tôi ra đồng làm việc cùng mẹ. Sau hai hôm, tôi và ba tôi cùng lúc phát hiện ra: con lừa con biến mất rồi. Ba tôi sắt mặt lại, hỏi mẹ tôi:

- Bà bán con lừa con rồi à? Bà bị thần kinh à? Sau này lấy gì kéo, lương thực hoa màu bà đẩy xe tay nhé, bà tự cõng nhé? Bà bán lừa một hai trăm bạc liệu cho nó học được một học kỳ hay là hai học kỳ?

Hôm đó mẹ tôi khóc, mẹ tôi dùng một giọng rất dữ dội rất hung dữ để gào lại ba tôi:

- Con cái mình đòi đi học thì có gì sai? Nó thi lên được trường số 1 của thành phố nó là đứa duy nhất của cả huyện này đấy, tôi không thể để cho tiền đồ của nó bị lỡ dở được. Tôi sẽ dùng tay đẩy, dùng lưng vác, để cho nó đi học…

Cầm sáu trăm tệ mẹ vừa bán lừa, tôi thật sự chỉ muốn quỳ xuống dập đầu trước mẹ. Tôi đã thích được học quá rồi, mà còn học tiếp, thì mẹ sẽ khổ sở bao nhiêu, vất vả bươn trải thêm bao nhiêu? 

Mùa thu năm đó tôi quay về nhà lấy áo lạnh, thấy mặt ba tôi vàng như sáp, gầy da bọc xương đang nằm trên giường sưởi. Mẹ bình thản bảo: "Có gì đâu, bị cảm, sắp khỏi rồi". Ai ngờ, hôm sau tôi xem vỏ lọ thuốc của ba, thì thấy đó là thuốc ngăn ngừa tế bào ung thư phát triển. Tôi kéo mẹ ra ngoài nhà, khóc hỏi mẹ mọi chuyện là thế nào, mẹ bảo, từ sau khi tôi đi học, ba bắt đầu đi ngoài ra máu, ngày càng nặng lên.

Mẹ vay sáu nghìn tệ đưa ba lên Thiên Tân, Bắc Kinh đi khắp nơi, cuối cùng xác định là u nhu ruột bowel polyps, bác sĩ yêu cầu ba phải mổ gấp. Mẹ chuẩn bị đi vay tiền tiếp, nhưng ba kiên quyết không cho. Ông nói, bạn bè họ hàng đã vay khắp lượt rồi, chỉ vay mà không trả thì còn ai muốn cho mình vay nữa!

Hàng xóm kể với tôi, mẹ dùng một phương pháp nguyên thuỷ và bi tráng nhất để gặt lúa mạch. Mẹ không đủ sức gánh lúa mạch ra sân kho để tuốt hạt, mẹ cũng không có tiền thuê người giúp, bèn gặt dần, lúa mạch chín chỗ nào gặt chỗ đó, sau đó dùng xe cải tiến chở về nhà, tối đến mẹ trải một tấm vải nhựa ra sân, dùng hai tay nắm từng nắm lúa mạch đập lên một hòn đá to…Lúa mạch trồng trên ba mẫu đất của nhà, một mình mẹ làm, mệt đến mức không đứng dậy nổi nữa thì mẹ ngồi xổm xuống cắt, đầu gối quỳ còn chảy máu, đi đường cứ cà nhắc…Không đợi hàng xóm kể hết, tôi chạy như bay về nhà, khóc to gọi mẹ: "Mẹ, mẹ, con không thể đi học nữa đâu…".

Kết quả, mẹ vẫn tống tôi lên trường. Tiền sinh hoạt phí mỗi tháng của tôi chỉ 60 đến 80 tệ, thật thảm hại nếu so với những người bạn học khác mỗi tháng có 200-240 tệ. Nhưng chỉ mình tôi biết, món tiền nhỏ này mẹ tôi cũng phải tằn tiện lắm, từ ngày đầu tháng đã dành từng hào, bán từng quả trứng gà, rau xanh lấy từng đồng, có lúc dành dụm không đủ đã phải giật tạm vài đôi chục. Mà cha tôi, em trai tôi, dường như chẳng bao giờ có thức ăn, nếu nhà ăn rau cũng chẳng dám xào mỡ, chỉ chan tí nước dưa muối ăn qua bữa. Mẹ không muốn tôi đói, mỗi tháng mẹ chăm chỉ đi bộ hơn mười cây số mua mì tôm với giá bán buôn.

Rồi mỗi cuối tháng, mẹ vất vả cõng một túi nặng lên Thiên Tân thăm tôi. Trong túi ấy ngoài những gói mì tôm ra, còn có nhiều xếp giấy loại mẹ phải đi bộ ra một xưởng in ngoài thị trấn cách nhà 6km để xin cho tôi (đó là giấy để tôi làm nháp toán), cả một chai tương cay rất to, cải bẹ muối thái sợi, và cả một cái tông đơ để cắt tóc. (Cắt tóc nam rẻ nhất Thiên Tân cũng phải 5 tệ, mẹ muốn tôi dành tiền cắt tóc để mua thêm lấy vài cái bánh bao mà ăn).

Nghèo đói là trường đại học tốt nhất. Nếu con có thể tốt nghiệp trường đại học này, thì những trường đại học như Thiên Tân, Bắc Kinh con chắc chắn đều đỗ.

Khi nói, mẹ không nhìn tôi, mẹ nhìn xa xăm ra con đường đất ngoài kia, như thể con đường ấy dẫn tới tận Thiên Tân, tới Bắc Kinh.

Tôi là học sinh cấp 3 duy nhất của Thiên Tân đến cả rau ở bếp ăn nhà trường cũng không mua nổi, chỉ có thể mua vài cái bánh bao, mang về ký túc ăn cùng mì sợi khô hoặc chấm với tương ớt, kẹp dưa muối để ăn qua bữa. Tôi cũng là học sinh duy nhất không có giấy kiểm tra, chỉ có thể tận dụng giấy một mặt của xưởng in để viết bài. Tôi là đứa học sinh duy nhất chưa bao giờ dùng xà phòng, khi giặt quần áo tôi thường đi nhà bếp xin ít bột kiềm nấu ăn (alkali - chất kiềm, dùng để hấp bánh bao, làm bánh nướng, làm nước soda) là xong. Nhưng tôi chưa bao giờ tự ti, tôi cảm thấy mẹ tôi khổ cực cả đời, như người anh hùng chống lại đói khổ, làm con của người mẹ như thế tôi rất tự hào. 

Hồi mới lên Thiên Tân, tiết học tiếng Anh đầu tiên khiến tôi ù cạc. Khi mẹ lên, tôi kể cho mẹ nghe tôi sợ tiếng Anh thế nào, ai ngờ mẹ chỉ cười bảo: "Mẹ chỉ biết con là đứa trẻ con khổ cực nhất, mẹ không thích con kêu khó, vì chịu khổ được thì chả còn gì khó nữa".

Tôi hơi bị nói lắp, có người bảo, học tiếng Anh đầu tiên cần làm chủ được cái lưỡi của mình, bởi vậy tôi thường kiếm một hòn sỏi ngậm vào miệng mình, rồi gắng đọc tiếng Anh. Hòn sỏi cọ xát vào lưỡi tôi, có lúc máu chảy ra bên mép, nhưng tôi cố gắng để kiên trì. Nửa năm trôi qua, hòn sỏi nhỏ đã bị mài tròn đi, lưỡi tôi cũng đã nhẵn, tôi đã thành người giỏi tiếng Anh thứ 3 của lớp. Tôi vô cùng cảm ơn mẹ, lời mẹ khích lệ tôi vượt qua khó khăn lớn trong học tập. 

Năm 1996, lần đầu tiên tôi được tham gia cuộc thi Olympic tri thức toàn quốc khu vực Thiên Tân, đoạt giải Nhất môn Vật lý và giải Nhì môn Toán học, tôi được đại diện Thiên Tân đi Hàng Châu tham gia Cuộc thi Olympic toàn Trung quốc môn Vật lý. "Đoạt lấy chiếc Cup giải Nhất toàn Trung quốc tặng mẹ, rồi lên đường dự Olympic Vật lý Thế giới", tôi không ngăn được nỗi khao khát trong lòng, tôi viết thư báo cho mẹ tin vui và mơ ước của tôi. Kết quả, tôi chỉ được giải Nhì, tôi nằm vật ra giường, không ăn không uống. Dù tôi là người đạt thành tích cao nhất trong đoàn Thiên Tân đi thi, nhưng nếu tính cả những khốn khổ của mẹ tôi vào, thì thành tích này không xứng đáng! 

Tôi về trường, các thầy ngồi phân tích nguyên nhân thất bại cho tôi thấy: tôi những muốn phát triển toàn diện cả Toán, Lý, Hoá, những mục tiêu của tôi quá nhiều nên sức lực tinh thần tôi phải phân tán rộng.

Nếu giờ tôi chỉ chọn một mục tiêu trước mắt là kỳ thi Toán, nhất định tôi thắng. Tháng 1 năm 1997, tôi cuối cùng đã giành chiến thắng tại kỳ thi Olympic Toán toàn Trung Quốc với điểm số tuyệt đối, lọt vào đội tuyển Quốc gia, cả mười kỳ thi kiểm tra ở đội tuyển tôi đều là người đứng đầu. Với thành tích đó, tôi được sang Argentina tham gia kỳ thi Olympic Toán quốc tế. Nộp xong phí báo danh, tôi gói những sách vở cần chuẩn bị và tương đậu cay của mẹ lại, chuẩn bị lên đường. Giáo viên chủ nhiệm và thầy giáo dạy Toán thấy tôi vẫn mặc bộ quần áo thải của người khác cho, những thứ áo quần màu sắc chả đâu vào đâu, kích cỡ khác nhau, bèn mở tủ áo của tôi ra, chỉ vào những áo trấn thủ vá, những áo bông tay đã phải nối hai lần, vạt đã phải chắp ba phân, hỏi tôi: "Kim Bằng, đây là tất cả quần áo của em ư?"

Tôi chả biết nói sao, vội đáp: "Thầy ơi, em không sợ người khác chê cười! Mẹ em thường bảo, Phúc Hữu Thi Thư Khí Tự Hoa - trong lòng có sách vở tất mặt mũi sáng sủa, em mặc những thứ đồ này đi Mỹ gặp tổng thống Clinton em cũng chẳng thấy ngượng".

Ngày 27/7, Olympic Toán học Thế giới lần thứ 38 chính thức khai mạc. Chúng tôi thi liên tục suốt năm tiếng rưỡi, từ 8 giờ 30 phút sáng tới 2h chiều. Ngày hôm sau công bố kết quả, đầu tiên công bố huy chương Đồng, tôi không muốn nghe thấy tên mình; sau đó công bố huy chương Bạc, cuối cùng, công bố huy chương Vàng, người đầu tiên, người thứ hai, người thứ ba là tôi. Tôi khóc lên vì sung sướng, trong lòng tự nói: "Mẹ ơi, con mẹ thành công rồi!". 

Nếu nghèo đói là trường đại học tốt nhất, thì tôi muốn nói rằng, người mẹ nông dân của tôi chính là người thầy giáo giỏi nhất của đời tôi.

Tin tôi và một người bạn nữa đoạt Huy chương Vàng kỳ thi Olympic Toán học ngay chiều hôm đó đã được Đài phát thanh Nhân dân Trung ương TQ và Đài truyền hình Trung ương TQ đưa. Ngày 1/8, chúng tôi vinh quang trở về, lễ đón long trọng được Hiệp hội khoa học Trung Quốc và Hội Toán học Trung Quốc tổ chức. 

Khi đó, tôi muốn về nhà, tôi muốn sớm gặp mẹ, tôi muốn chính tay tôi đeo tấm huy chương vàng chói lọi lên cổ mẹ… Hơn mười giờ đêm tối hôm đó, cuối cùng tôi đã đội trời đêm về đến nhà. Người mở cửa là ba tôi, nhưng người một tay ôm chặt lấy tôi vào ngực trước lại chính là mẹ tôi. Dưới trời sao vằng vặc, mẹ tôi ôm tôi rất chặt…

Tôi lấy tấm huy chương vàng đeo lên cổ mẹ, khóc một cách nhẹ nhõm và sung sướng. Ngày 12/8, trường Trung học số một của Thiên Tân chật ních người, mẹ được ngồi lên bàn Chủ tịch danh dự cùng với các quan chức Cục giáo dục Thiên Tân và các giáo sư toán học hàng đầu. Hôm đó, tôi đã phát biểu thế này:

"Tôi muốn dùng cả sự sống của tôi để cảm tạ một người, là người mẹ đã sinh và nuôi nấng tôi. Mẹ tôi là một người phụ nữ nông dân bình thường, nhưng những đạo lý mẹ dạy tôi nên người đã khích lệ tôi cả đời. Năm tôi học lớp 10, tôi muốn mua cuốn sách "Đại từ điển Anh -Trung" để học tiếng Anh, mẹ tôi không có tiền, nhưng mẹ vẫn nghĩ cách giúp tôi. Sau bữa cơm sáng, mẹ tôi mượn một chiếc xe cải tiến, chất một xe rau cải trắng, hai mẹ con tôi đẩy ra chợ huyện cách hơn 40 km bán rau. Đến được chợ đã gần trưa, buổi sáng đó tôi và mẹ chỉ ăn hai bát cháo ngô nấu với khoai lang đỏ, lúc đó bụng đói cồn cào, chỉ mong có ai tới mua cho cả xe rau ngay.

Nhưng mẹ vẫn nhẫn nại mặc cả từng bó, cuối cùng bán với giá 1 hào một cân. Hai trăm cân rau đáng lẽ 21 tệ, nhưng người mua chỉ trả 20 tệ. Có tiền rồi tôi muốn ăn cơm, nhưng mẹ bảo nên đi mua sách trước, đó là việc chính của ngày hôm nay. Chúng tôi đến hiệu sách hỏi, giá sách là 8 tệ 2 hào 5 xu, mua sách rồi còn lại 1 tệ 7 hào 5 xu. Nhưng mẹ chỉ cho tôi 7 hào rưỡi đi mua hai cái bánh bột nướng, một tệ kia còn phải cất đi để dành cho tôi làm học phí. Tuy ăn hết hai cái bánh nướng, nhưng đi bộ tiếp 40km về nhà, tôi vẫn đói tới mức hoa mắt chóng mặt, lúc này tôi mới nhớ ra tôi đã quên không phần cho mẹ ăn một miếng bánh nướng nào, mẹ tôi chịu đói cả ngày, vì tôi mà kéo xe suốt 80km đường xa.

Tôi hối hận tới mức chỉ muốn tát cho mình một cái, nhưng mẹ tôi chỉ bảo: 'Mẹ ít văn hoá, nhưng mẹ nhớ khi nhỏ được thầy giáo dạy là, Golgi có nói một câu: Nghèo đói là trường đại học tốt nhất. Nếu con có thể tốt nghiệp trường đại học này, thì những trường đại học như Thiên Tân, Bắc Kinh con chắc chắn đều đỗ".

Khi mẹ nói thế mẹ không nhìn tôi, mẹ nhìn ra con đường đất xa xôi, cứ như thể con đường đất đó có thể thông tới tận Thiên Tân, đi thẳng tới Bắc Kinh. Tôi nghe mẹ bảo thế, tôi không thấy đói nữa, chân tôi không mỏi nữa... Nếu nghèo đói là trường đại học tốt nhất, thì tôi muốn nói rằng, người mẹ nông dân của tôi chính là người thầy giáo giỏi nhất của đời tôi".

Dưới khán đài, không biết có bao nhiêu đôi mắt đã ướt đẫm, tôi quay về phía người mẹ tóc hoa râm của tôi, cúi người xuống kính cẩn…